Ubezwłasnowolnienie częściowe

Kodeks cywilny precyzyjnie wskazuje przypadki, w których może dojść do częściowego ubezwłasnowolnienia, stanowiąc w art. 16 §1 KC, że osoba pełnoletnia może być ubezwłasnowolniona częściowo z powodu choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, jeżeli stan tej osoby nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego, lecz potrzebna jest pomoc do prowadzenia jej spraw.

Inaczej niż w przypadku ubezwłasnowolnienia całkowitego, ubezwłasnowolniona częściowo może być tylko osoba pełnoletnia (całkowicie ubezwłasnowolniona może być osoba, która ukończyła 13 lat). Jest to rozwiązanie oczywiste z tego względu, iż osoba która nie jest pełnoletnia i tak nie ma pełnej zdolności do czynności prawnych (ma zdolność ograniczoną), w związku z czym częściowe ubezwłasnowolnienie takiej osoby niczemu by nie służyło.

Dla osoby ubezwłasnowolnionej częściowo ustanawia się kuratelę.

Czynności prawne osoby o ograniczonej zdolności do czynności prawnych

Artykuł 17 KC stanowi, iż z zastrzeżeniem wyjątków w ustawie przewidzianych, do ważności czynności prawnej, przez którą osoba ograniczona w zdolności do czynności prawnych zaciąga zobowiązanie lub rozporządza swoim prawem, potrzebna jest zgoda jej przedstawiciela ustawowego.

Ważność umowy, która została zawarta przez osobę ograniczoną w zdolności do czynności prawnych bez wymaganej zgody przedstawiciela ustawowego, zależy od potwierdzenia umowy przez tego przedstawiciela.

Osoba ograniczona w zdolności do czynności prawnych może sama potwierdzić umowę po uzyskaniu pełnej zdolności do czynności prawnych.

Strona, która zawarła umowę z osobą ograniczoną w zdolności do czynności prawnych, nie może powoływać się na brak zgody jej przedstawiciela ustawowego. Może jednak wyznaczyć temu przedstawicielowi odpowiedni termin do potwierdzenia umowy; staje się wolna po bezskutecznym upływie wyznaczonego terminu.

Jeżeli osoba ograniczona w zdolności do czynności prawnych dokonała sama jednostronnej czynności prawnej, do której ustawa wymaga zgody przedstawiciela ustawowego, czynność jest nieważna.

Osoba ograniczona w zdolności do czynności prawnych może bez zgody przedstawiciela ustawowego zawierać umowy należące do umów powszechnie zawieranych w drobnych bieżących sprawach życia codziennego.

Osoba ograniczona w zdolności do czynności prawnych może bez zgody przedstawiciela ustawowego rozporządzać swoim zarobkiem, chyba że sąd opiekuńczy z ważnych powodów inaczej postanowi.

Jeżeli przedstawiciel ustawowy osoby ograniczonej w zdolności do czynności prawnych oddał jej określone przedmioty majątkowe do swobodnego użytku, osoba ta uzyskuje pełną zdolność w zakresie czynności prawnych, które tych przedmiotów dotyczą. Wyjątek stanowią czynności prawne, do których dokonania nie wystarcza według ustawy zgoda przedstawiciela ustawowego.

Pełnomocnictwo może zawierać upoważnienie do dokonania takich tylko czynności, jakie mocodawca mógłby dokonać samodzielnie, z wyłączeniem wszakże czynności prawnych mających ściśle osobisty charakter (np. uznanie dziecka).

Rodzaje pełnomocnictw

Nie jest dopuszczalne udzielenie pełnomocnictwa do wszystkich czynności prawnych. Kodeks cywilny, w art. 98, przewiduje następujące rodzaje pełnomocnictw:

• pełnomocnictwo ogólne – obejmujące umocowanie do dokonywania czynności nieprzekraczających zakresu zwykłego zarządu
• pełnomocnictwo rodzajowe – obejmujące umocowanie do dokonywania czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu, określonych w tym pełnomocnictwie
• pełnomocnictwo szczególne – obejmujące umocowanie do dokonania konkretnej, wskazanej w pełnomocnictwie czynności.

Forma pełnomocnictwa

Zasadą jest, że pełnomocnictwo może być udzielone w dowolnej formie. Od zasady tej istnieją jednak istotne wyjątki, wskazane w art. 99 KC.

W pierwszej kolejności chodzi o sytuację, w której do dokonania określonej czynności niezbędne jest zachowanie określonej formy czynności prawnej. Wówczas, zgodnie z art. 99 §1 KC, pełnomocnictwo powinno być udzielone w tej samej formie. Przykładowo zatem: skoro przeniesienie własności nieruchomości wymaga zachowania formy aktu notarialnego, pełnomocnictwo do sprzedaży nieruchomości również powinno być udzielone w formie aktu notarialnego.

Drugim wyjątkiem od zasady dowolności formy jest pełnomocnictwo ogólne, które powinno być pod rygorem nieważności udzielone na piśmie (art. 99 §2 KC).

Ponadto wymóg zachowania szczególnej formy pełnomocnictwa (pod rygorem nieważności) może także wynikać z przepisu szczególnego. Przykładowo wskazać należy tutaj: prokurę (art. 109(2) §1 KC) czy pełnomocnictwo udzielane przez wspólnika spółki z o.o. do uczestniczenia w zgromadzeniu wspólników oraz wykonywania prawa głosu (art. 243 § 2 KSH) – wymagające dla ważności formy pisemnej czy też pełnomocnictwo do złożenia oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku (art. 1018 § 3 zd. 3 KC) – wymagające formy pisemnej z podpisem urzędowo poświadczonym.

Zdolność do czynności prawnych pełnomocnika

Pełnomocnik musi mieć co najmniej ograniczoną zdolność do czynności prawnych. Zgodnie z art. 100 KC, okoliczność, że pełnomocnik jest ograniczony w zdolności do czynności prawnych, nie ma wpływu na ważność czynności dokonanej przez niego w imieniu mocodawcy. Nie ma znaczenia, czy mocodawca w chwili udzielania pełnomocnictwa wiedział o tym, że pełnomocnik ma ograniczoną zdolność do czynności prawnych. Nie ma również znaczenia fakt, że do ograniczenia zdolności do czynności prawnych doszło po udzieleniu pełnomocnictwa.

Pełnomocnikiem nie może być natomiast osoba, która nie ma w ogóle zdolności do czynności prawnych. Czynność prawna dokonana przez takiego pełnomocnika jest bezwzględnie nieważna.

Dalsze pełnomocnictwa

W określonych ściśle w Kodeksie cywilnym sytuacjach, pełnomocnik może udzielić pełnomocnictwa kolejnej osobie, w imieniu i ze wszystkimi skutkami dla mocodawcy, czyli dla osoby, od której sam pełnomocnictwo otrzymał. Zakres tych sytuacji określa art. 106 KC, zgodnie z którym pełnomocnik może ustanowić dla mocodawcy innych pełnomocników tylko wtedy, gdy umocowanie takie wynika z treści pełnomocnictwa, z ustawy lub ze stosunku prawnego będącego podstawą pełnomocnictwa. Substytut (tzn. dalszy pełnomocnik) może ustanawiać dalszych substytutów – w wypadkach wyżej wymienionych.

Zakres umocowania substytucyjnego może być taki sam, jak zakres umocowania w ramach pełnomocnictwa głównego, bądź też być od niego węższy. Nigdy jednak nie może być szerszy (pełnomocnik nie może udzielić pełnomocnictwa do dokonania czynności, do których dokonania sam nie jest uprawniony).

Kilku pełnomocników

Może zdarzyć się i tak, że mocodawca ustanowi kilku pełnomocników z takim samym zakresem umocowania. Wówczas każdy z pełnomocników, zgodnie z art. 107 KC, może działać samodzielnie, chyba że z treści pełnomocnictwa wynika co innego (przykładowo pełnomocnictwo może stanowić, że pełnomocnicy mogą działać tylko łącznie – mamy wówczas do czynienia z tzw. pełnomocnictwem łącznym).

Zasada samodzielnego działania każdego z kilku pełnomocników dotyczy także sytuacji, gdy pełnomocnik ustanowi dalszego pełnomocnika.

Zobacz również:

• Osoba czynna w lokalu przedsiębiorstwa
• Odwołanie i wygaśnięcie pełnomocnictwa
• Rzekomy pełnomocnik (falsus procurator)

Zdolność do czynności prawnych uregulowana jest szczegółowo w części ogólnej kodeksu cywilnego.

Zasadniczo w odniesieniu do osób fizycznych można wyróżnić 3 rodzaje sytuacji:

• pełna zdolność do czynności prawnych
• ograniczona zdolność do czynności prawnych
• brak zdolności do czynności prawnych

Pełna zdolność do czynności prawnych

Zgodnie z art. 11 KC pełną zdolność do czynności prawnych nabywa się z chwilą uzyskania pełnoletności. Z kolei zgodnie z art. 10 §1 KC pełnoletnim jest ten, kto ukończył lat 18. Drugim sposobem osiągnięcia pełnoletności jest zawarcie małżeństwa. Zgodnie z art. 10 §2 KC przez zawarcie małżeństwa małoletni uzyskuje pełnoletność i nie traci jej w razie unieważnienia małżeństwa.

Ograniczona zdolność do czynności prawnych

Zgodnie z art. 15 KC ograniczoną zdolność do czynności prawnych mają małoletni, którzy ukończyli 13 lat, oraz osoby ubezwłasnowolnione częściowo.

Osoba pełnoletnia może być ubezwłasnowolniona częściowo z powodu choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, jeżeli stan tej osoby nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego, lecz potrzebna jest pomoc do prowadzenia jej spraw (art. 16 §1 KC). Dla osoby ubezwłasnowolnionej częściowo ustanawia się kuratelę (art. 16 §2 KC).

Brak zdolności do czynności prawnych

Nie mają zdolności do czynności prawnych osoby, które nie ukończyły lat 13, oraz osoby ubezwłasnowolnione całkowicie (art. 12 KC).

Ubezwłasnowolniona całkowicie może być osoba, która ukończyła 13 lat, jeżeli wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, nie jest w stanie kierować swym postępowaniem (art. 13 §1 KC). Dla ubezwłasnowolnionego całkowicie ustanawia się opiekę, chyba że pozostaje on jeszcze pod władzą rodzicielską (art. 13 §2 KC).

Zobacz również:

• ograniczona zdolność do czynności prawnych

W razie utraty tytułu wykonawczego możliwe jest skierowanie wniosku do sądu o ponowne wydanie tytułu wykonawczego zamiast utraconego. Zgodnie z art. 794 KPC ponowne wydanie tytułu wykonawczego zamiast utraconego może nastąpić jedynie na mocy postanowienia sądu po przeprowadzeniu rozprawy. Na ponownie wydanym tytule wykonawczym czyni się wzmiankę o wydaniu go zamiast tytułu pierwotnego. W postępowaniu tym sąd ogranicza badanie do faktu utraty tytułu wykonawczego.

Dowód utraty tytułu wykonawczego

Zgodnie z ogólnymi regułami (art. 6 KC) dowód utraty pierwotnego tytułu wykonawczego spoczywa na wierzycielu, albowiem z faktu utraty tytułu pierwotnego wierzyciel wywodzi swoje uprawnienie do ponownego uzyskania tytułu wykonawczego zamiast utraconego. Dowód ten nie jest jednak dowodem w ścisłym tego słowa znaczeniu, ponieważ z reguły chodzi o wykazanie okoliczności negatywnej (nieposiadania), co jest trudne, a niekiedy niemożliwe. Wierzyciel powinien zatem okoliczność utraty pierwotnego tytuły wykonawczego uprawdopodobnić, przy czym wiarygodność okoliczności, na które powołuje się w tym zakresie wierzyciel, podlega ocenie sądu (tak m.in. SN w postanowieniu z dnia 16. czerwca 1967, I PZ 30/67).

• brak świadomości lub swobody
• pozorność
• błąd
• groźba

Brak świadomości lub swobody – art. 82 KC

Oświadczenie woli złożone przez osobę, która z jakichkolwiek powodów znajdowała się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne podjęcie decyzji i wyrażenie woli, jest nieważne. Dotyczy to w szczególności choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego, chociażby nawet przemijającego, zaburzenia czynności psychicznych.

Przez brak świadomości należy rozumieć taką sytuację, w której brak jest jakiegokolwiek rozeznania co do podejmowanych czynności, gdy brak jest rozumienia posunięć własnych jak i innych osób, gdy człowiek nie zdaje sobie sprawy ze znaczenia i skutków swojego postępowania. Brak świadomości nie musi jednak polegać na całkowitej utraci świadomości czy też ustaniu czynności mózgu – np. w przypadku omdlenia (tak m.in. SN w wyroku z 7. lutego 2006 roku, IV CSK 7/05).

Natomiast brak swobody zachodzi wówczas, gdy osoba co prawda rozpoznaje sens działania tak swojego, jak i innej osoby, ale pozbawiona jest możliwości nieskrępowanego podjęcia decyzji, na skutek oddziaływania pewnych czynników psychicznych. Przykładem takiej sytuacji będzie chociażby działanie osoby uzależnionej od narkotyków pod wpływem presji ich zdobycia.

W rozwiązaniu sporu stronom pomagać ma mediator, będący osobą bezstronna.

Zgodnie z regulacją przewidzianą w KPC strony mogą zawrzeć ugodę przed mediatorem we wszystkich sprawach, w których zawarcie ugody jest dopuszczalne – ugoda zawarta przed mediatorem, po jej zatwierdzeniu przez sąd, ma moc prawną ugody zawartej przed sądem.

Umowa o mediację – art. 183¹ KPC

Mediacja jest dobrowolna. Prowadzi się ją na podstawie umowy o mediację albo postanowienia sądu kierującego strony do mediacji. Umowa może być zawarta także przez wyrażenie przez stronę zgody na mediację, gdy druga strona złożyła wniosek o przeprowadzenie mediacji skierowany do mediatora, z dołączonym dowodem doręczenia odpisu wniosku drugiej stronie.

W umowie o mediację strony określają w szczególności przedmiot mediacji, osobę mediatora albo sposób wyboru mediatora.

Mediację prowadzi się przed wszczęciem postępowania, a za zgodą stron także w toku sprawy.